Opieka nad Rodzicem a praca – jak to pogodzić?

Telefon ze szpitala w środku dnia pracy. Mama po upadku, wypis pojutrze, a Państwo mają przed sobą napięty tydzień w pracy i urlop wykorzystany latem. Tak najczęściej zaczyna się łączenie pracy z opieką nad Rodzicem: nagle i bez przygotowania. Potem przychodzą kolejne tygodnie, w których dzień zaczyna się od podania leków, a kończy praniem i telefonem do przychodni.

W naszym Domu Opieki w Bukowcu rozmawiamy z Rodzinami, które przez wiele miesięcy próbowały pogodzić jedno z drugim. Prawie zawsze słyszymy to samo: „nie wiedziałam, że mogłam wziąć zwolnienie na Mamę” albo „nie wiedziałem, że jest coś pomiędzy opieką w domu a domem opieki na stałe”. Ten artykuł porządkuje obie sprawy: uprawnienia, które daje prawo pracy i ZUS, oraz formy pomocy, dzięki którym Opiekun może dalej pracować.

Opieka nad Rodzicem a praca – od czego zacząć

Zanim sięgną Państwo po urlop czy zwolnienie, warto odpowiedzieć sobie na trzy pytania. Od odpowiedzi zależy, które rozwiązanie w ogóle ma sens.

• Jak długo potrwa opieka? Kilka dni po zabiegu to inna sytuacja niż postępująca choroba Alzheimera. Uprawnienia pracownicze wystarczają na pierwszą z nich, na drugą już nie.
• Czy Rodzic może zostać sam na osiem–dziesięć godzin? Jeśli nie, potrzebna jest opieka w ciągu dnia, a nie tylko wolne od czasu do czasu.
• Kto jeszcze może pomóc? Rodzeństwo, małżonek, sąsiedzi, opiekunka z ośrodka pomocy społecznej. Opieka rozłożona na kilka osób rzadziej kończy się rezygnacją z pracy.

Dobrze jest też wcześnie porozmawiać z przełożonym. Pracodawca, który wie o sytuacji, łatwiej zgodzi się na zmianę godzin czy pracę z domu niż ten, który dowiaduje się o niej z kolejnego nagłego wniosku o wolne.

Urlop opiekuńczy na Rodzica – 5 dni w roku

Urlop opiekuńczy został wprowadzony do Kodeksu pracy 26 kwietnia 2023 r. Pracownik może z niego skorzystać, żeby zapewnić osobistą opiekę lub wsparcie członkowi rodziny albo osobie mieszkającej z nim w jednym gospodarstwie domowym, jeśli wymagają tego poważne względy medyczne. Za członka rodziny przepis uznaje syna, córkę, matkę, ojca i małżonka. Teściowie, dziadkowie czy rodzeństwo są objęci urlopem tylko wtedy, gdy mieszkają z pracownikiem.

Najważniejsze zasady:

• urlop wynosi 5 dni w roku kalendarzowym i można go wykorzystać jednorazowo lub w częściach,
• wniosek składa się na papierze lub elektronicznie najpóźniej dzień przed rozpoczęciem urlopu,
• we wniosku podaje się imię i nazwisko osoby wymagającej opieki, przyczynę oraz stopień pokrewieństwa albo adres zamieszkania, jeśli nie jest to członek rodziny,
• pracodawca nie może odmówić, żądać dokumentacji medycznej ani gorzej traktować pracownika z powodu skorzystania z urlopu,
• za czas urlopu nie przysługuje wynagrodzenie, ale okres ten wlicza się do stażu pracy.

Urlop opiekuńczy jest więc rozwiązaniem pewnym, ale kosztownym: pięć dni bez pensji. Sprawdza się wtedy, gdy trzeba zawieźć Rodzica na zabieg, być przy nim w pierwszych dniach po wypisie albo zorganizować opiekę na dłużej. Niewykorzystane dni nie przechodzą na kolejny rok.

Opieka nad Rodzicem a ZUS – zasiłek opiekuńczy na Rodzica

Drugim uprawnieniem jest zasiłek opiekuńczy, potocznie nazywany „L4 na Rodzica” albo „opieką na członka rodziny”. Przysługuje osobie objętej ubezpieczeniem chorobowym, która musi osobiście zająć się chorym członkiem rodziny. Dotyczy to między innymi Rodziców, teściów, dziadków, małżonka i rodzeństwa. Z zasiłku mogą korzystać nie tylko pracownicy na etacie, ale też zleceniobiorcy i przedsiębiorcy, którzy opłacają dobrowolną składkę chorobową.

Opieka nad Rodzicem – ile dni przysługuje

Na opiekę nad chorym Rodzicem przysługuje maksymalnie 14 dni w roku kalendarzowym. Są to dni kalendarzowe, a nie robocze, więc do limitu wliczają się także soboty, niedziele i święta objęte zwolnieniem. Limit jest wspólny dla wszystkich członków rodziny innych niż dzieci do 14 lat i nie zależy od tego, iloma osobami się Państwo opiekują ani ilu ubezpieczonych jest w rodzinie. Jeśli siostra wykorzysta 14 dni na opiekę nad Mamą, brat nie dostanie w tym samym roku kolejnych 14 dni na tę samą osobę.

Warunki, które trzeba spełnić

• W okresie sprawowania opieki chory musi pozostawać z Opiekunem we wspólnym gospodarstwie domowym. Warunek jest spełniony także wtedy, gdy na czas choroby zamieszkają Państwo u Rodzica albo Rodzic u Państwa.
• W domu nie ma innej osoby, która mogłaby zapewnić choremu opiekę. Wyjątek stanowi domownik, który sam jest chory albo ze względu na wiek nie ma sił, by opiekować się inną osobą.
• Opiekę sprawują Państwo osobiście, a potrzebę opieki potwierdza zwolnienie lekarskie.

Kto wystawia zwolnienie na opiekę nad Rodzicem

Zwolnienie lekarskie na opiekę wystawia lekarz, który leczy chorego Rodzica, a nie lekarz Opiekuna. Może to być lekarz rodzinny, specjalista albo lekarz ze szpitala przy wypisie. Zwolnienie ma formę elektroniczną (e-ZLA) i trafia do ZUS oraz do pracodawcy automatycznie. Podczas wizyty trzeba podać dane osoby, która będzie sprawować opiekę, w tym jej numer PESEL i dane płatnika składek.

Ile wynosi zasiłek opiekuńczy na Rodzica

Zasiłek wynosi 80% podstawy wymiaru, czyli w uproszczeniu średniego wynagrodzenia z ostatnich 12 miesięcy po odliczeniu składek społecznych. Do wypłaty potrzebny jest wniosek na druku Z-15B, dotyczącym opieki nad chorym członkiem rodziny innym niż dziecko. Składa się go u pracodawcy albo, w przypadku przedsiębiorców, bezpośrednio w ZUS. Prawo do zasiłku przysługuje od pierwszego dnia ubezpieczenia, bez okresu wyczekiwania.

Nagła sytuacja – zwolnienie z powodu siły wyższej i urlop na żądanie

Zdarzają się dni, kiedy nie ma czasu ani na wniosek składany dzień wcześniej, ani na wizytę u lekarza. Rodzic upadł, pogotowie zabiera go do szpitala, trzeba jechać natychmiast. Na takie sytuacje Kodeks pracy przewiduje zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej: 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym, w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, gdy niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika. Za ten czas pracownik zachowuje prawo do połowy wynagrodzenia. Wniosek można złożyć najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia.

Drugą możliwością są 4 dni urlopu na żądanie w roku. To część zwykłego urlopu wypoczynkowego, więc jest w pełni płatna, ale zmniejsza pulę dni na odpoczynek. A odpoczynek Opiekuna nie jest luksusem, o czym piszemy niżej.

Uprawnienie	Wymiar w roku	Wynagrodzenie	Kiedy się sprawdza
Urlop opiekuńczy	5 dni	Brak	Zaplanowany zabieg, pierwsze dni po wypisie, organizacja opieki
Zasiłek opiekuńczy	14 dni kalendarzowych	80% podstawy wymiaru	Choroba Rodzica potwierdzona zwolnieniem lekarskim
Zwolnienie z powodu siły wyższej	2 dni lub 16 godzin	50%	Nagły wypadek lub pogorszenie stanu zdrowia
Urlop na żądanie	4 dni	100%	Nagła sytuacja, gdy pozostał urlop wypoczynkowy

Po zsumowaniu daje to około 25 dni w roku. To dużo, jeśli Rodzic wraca do zdrowia po operacji. To bardzo mało, jeśli wymaga opieki codziennie.

Praca zdalna i zmiana godzin pracy przy opiece nad Rodzicem

Wiele osób zakłada, że Opiekun starszego Rodzica ma takie samo prawo do elastycznego czasu pracy jak Rodzic małego dziecka. Niestety tak nie jest. Wniosek o elastyczną organizację pracy, który pracodawca musi rozpatrzyć i na który musi odpowiedzieć z uzasadnieniem, mogą złożyć tylko pracownicy wychowujący dziecko do 8 lat. W przypadku opieki nad Rodzicem zmiana godzin, ruchomy czas pracy czy niższy wymiar etatu zależą od porozumienia z pracodawcą.

Mocniejszą pozycję daje orzeczenie o niepełnosprawności Rodzica. Pracodawca ma obowiązek uwzględnić wniosek o pracę zdalną złożony przez pracownika, który opiekuje się członkiem najbliższej rodziny lub osobą pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, jeśli ta osoba ma orzeczenie o niepełnosprawności albo o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odmówić może tylko wtedy, gdy praca zdalna nie jest możliwa ze względu na organizację lub rodzaj pracy, a odmowę musi uzasadnić w ciągu 7 dni roboczych.

Bez orzeczenia pozostają dwie drogi:

• Praca zdalna okazjonalna do 24 dni w roku kalendarzowym, na wniosek pracownika. Pracodawca nie musi się zgodzić, ale w praktyce często się zgadza.
• Wniosek o zmianę warunków zatrudnienia, na przykład o niższy wymiar etatu. Pracownik zatrudniony od co najmniej 6 miesięcy może go złożyć raz w roku, a pracodawca powinien odpowiedzieć w ciągu miesiąca.

Praca z domu pomaga, ale nie zastępuje opieki. Trudno prowadzić spotkania i jednocześnie pilnować osoby z demencją, która próbuje wyjść z mieszkania. Jeśli Rodzic wymaga stałej uwagi, praca zdalna tylko przenosi problem z biura do domu.

Rezygnacja z pracy, żeby opiekować się Rodzicem – co warto wiedzieć wcześniej

Kiedy opieka się przedłuża, pojawia się myśl o odejściu z pracy albo o długim urlopie bezpłatnym. Zanim zapadnie decyzja, warto znać jej skutki.

Urlop bezpłatny wymaga zgody pracodawcy. W jego trakcie nie są opłacane składki, okres ten nie wlicza się do stażu pracy, a prawo do świadczeń z NFZ wygasa po 30 dniach, chyba że Opiekun zostanie zgłoszony do ubezpieczenia jako członek rodziny, na przykład przez małżonka.

Świadczenie pielęgnacyjne przez lata było głównym wsparciem dla osób, które zrezygnowały z pracy, by opiekować się Rodzicem. Od 1 stycznia 2024 r. nowe wnioski mogą składać wyłącznie opiekunowie osób do 18. roku życia. Osoby, które miały przyznane świadczenie na dorosłego wcześniej, zachowały je na dotychczasowych zasadach. Kto dziś odchodzi z pracy, żeby opiekować się Mamą lub Tatą, nie otrzyma z tego tytułu świadczenia pielęgnacyjnego.

W zamian dorosła osoba z niepełnosprawnością, także Senior, może sama ubiegać się o świadczenie wspierające z ZUS. Nie zależy ono od dochodu, a Opiekun może przy nim normalnie pracować. O tym świadczeniu, dodatku pielęgnacyjnym i zasiłkach napiszemy szerzej w osobnym poradniku.

Składki emerytalne to sprawa, o której mało kto myśli na początku. Osobie, która zrezygnowała z pracy, by osobiście opiekować się ciężko lub długotrwale chorym Rodzicem, ośrodek pomocy społecznej może opłacać składki emerytalno-rentowe. Dotyczy to jednak tylko rodzin o niskich dochodach, do 150% kryterium dochodowego na osobę. Jeżeli natomiast pracują Państwo dalej, a Rodzic z orzeczoną niepełnosprawnością pozostaje na Państwa utrzymaniu, część wydatków na jego leczenie i opiekę można odliczyć od dochodu w ramach ulgi rehabilitacyjnej.

Odejście z pracy ma też cenę, której nie widać od razu: niższą emeryturę w przyszłości, utratę kontaktów zawodowych i trudny powrót na rynek pracy po kilku latach przerwy. Dlatego zanim Państwo zrezygnują, warto sprawdzić, czy opieki nie da się zorganizować inaczej.

Kto może odciążyć pracującego Opiekuna

Uprawnienia pracownicze pozwalają jedynie zyskać na czasie. Stałe rozwiązanie wymaga kogoś, kto zajmie się Rodzicem w godzinach Państwa pracy. Możliwości jest kilka i można je łączyć.

Usługi opiekuńcze z ośrodka pomocy społecznej

Gmina może przyznać Seniorowi opiekunkę, która przychodzi do domu na kilka godzin dziennie: pomaga w higienie, przygotowuje posiłek, robi zakupy, podaje leki. Usługi przysługują osobom samotnym oraz tym, których rodzina nie jest w stanie zapewnić opieki, na przykład z powodu pracy. Wniosek składa się w ośrodku pomocy społecznej, a odpłatność zależy od dochodu Seniora i uchwały rady gminy.

Opieka wytchnieniowa z programu rządowego

Gminy i powiaty, które przystąpiły do programu „Opieka wytchnieniowa”, zapewniają bezpłatne zastępstwo Opiekunom osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności lub orzeczeniem równoważnym. Pomoc ma formę pobytu dziennego, do 240 godzin w roku, albo całodobowego, do 14 dni w roku. Liczba miejsc jest ograniczona, dlatego o zasady i terminy naboru warto zapytać w swoim ośrodku pomocy społecznej z wyprzedzeniem.

Pobyt dzienny w domu opieki

To rozwiązanie najbliższe temu, czym dla Rodziców małych dzieci jest przedszkole. Rano przywożą Państwo Rodzica, po pracy go odbierają, a wieczór i noc spędza we własnym domu. W naszym Domu Opieki pobyt dzienny trwa od 7:00 do 17:00. W tym czasie Senior ma zapewnioną opiekę personelu, posiłki, towarzystwo i zajęcia. Dla wielu Rodzin to sposób na utrzymanie pracy bez decyzji o przeprowadzce Bliskiego.

Pobyt krótkoterminowy i wytchnieniowy

Gdy czeka Państwa wyjazd służbowy, szkolenie, intensywny okres w firmie albo po prostu urlop, Rodzic może zamieszkać w domu opieki na kilka dni lub tygodni. Pobyt krótkoterminowy sprawdza się także po wypisie ze szpitala, kiedy limit 14 dni zasiłku opiekuńczego już się skończył, a Rodzic nie jest jeszcze na tyle sprawny, by zostać sam. W Bukowcu Senior przebywający u nas przez tydzień ma taką samą opiekę jak Mieszkańcy stali.

Kiedy łączenie pracy z opieką przestaje działać

Opiekunowie długo nie zauważają, że przekroczyli granicę swoich możliwości. Sygnały ostrzegawcze są dość powtarzalne:

• wykorzystali Państwo wszystkie dni wolne, a do końca roku zostało kilka miesięcy,
• w pracy pojawiają się błędy, spóźnienia i rozmowy z przełożonym, których wcześniej nie było,
• Rodzic nie może już zostać sam nawet na godzinę,
• opieka wymaga czynności, do których potrzebne są siła i przygotowanie: podnoszenia, zmiany pozycji, pielęgnacji odleżyn,
• nie pamiętają Państwo, kiedy ostatnio przespali całą noc albo byli u własnego lekarza.

W takiej sytuacji stała opieka całodobowa nie jest porażką Opiekuna, tylko zmianą sposobu, w jaki troszczy się o Rodzica. Córka, która przestaje być pielęgniarką na trzy zmiany, może znów być córką: przyjechać po pracy, wypić razem herbatę, porozmawiać. Jak przygotować siebie i Rodzica do takiej zmiany, opisujemy w poradniku o tym, jak umieścić Bliskiego w domu opieki krok po kroku. Jeśli nie są Państwo pewni, jaka placówka będzie właściwa, pomoże porównanie, czym różnią się DPS, ZOL, hospicjum i prywatny dom opieki.

Opieka nad Rodzicem a praca – najczęściej zadawane pytania